Fatkeqësitë natyrore janë tashmë një realitet i përsëritur për Shqipërinë, me pasoja të drejtpërdrejta mbi jetën e qytetarëve, aktivitetin ekonomik dhe stabilitetin financiar të vendit. Përmbytjet, zjarret, rrëshqitjet e dheut dhe tërmetet nuk përbëjnë më ngjarje të jashtëzakonshme, por rreziqe të vazhdueshme që nxjerrin në pah mungesën e mbrojtjes financiare dhe dobësitë strukturore në menaxhimin e riskut.

Pavarësisht këtij ekspozimi të lartë, niveli i sigurimit ndaj fatkeqësive natyrore në Shqipëri mbetet i ulët. Si pasojë, pjesa dërrmuese e dëmeve ekonomike përballohet drejtpërdrejt nga individët dhe bizneset e prekura, ose në mënyrë indirekte nga taksapaguesit, përmes fondeve publike dhe dëmshpërblimeve buxhetore.

Ekspozim i lartë ndaj riskut, mbulim minimal financiar

Shqipëria renditet ndër vendet me rrezikshmëri të lartë nga fatkeqësitë natyrore, si për shkak të pozicionit gjeografik, ashtu edhe për shkak të zhvillimit urban shpesh të pakontrolluar. Përmbytjet sezonale, zjarret verore dhe aktiviteti sizmik krijojnë një presion të vazhdueshëm mbi ekonominë dhe infrastrukturën.

Megjithatë, sigurimi i pronës nga fatkeqësitë natyrore mbetet në nivele simbolike. Primi mesatar vjetor për frymë është rreth 10 euro, një tregues i qartë i përhapjes së kufizuar të këtij instrumenti mbrojtës. Vetëm një pjesë shumë e vogël e banesave në vend rezulton e siguruar, kryesisht ato që janë vendosur si kolateral për kredi bankare.

Në këtë kuptim, sigurimi nuk funksionon ende si një zgjedhje e vetëdijshme për menaxhimin e riskut, por më tepër si një detyrim i imponuar nga sistemi financiar.

Dëmet përballohen nga qytetarët dhe financat publike

Sa herë që ndodh një fatkeqësi natyrore, hendeku midis dëmit real dhe nivelit të mbulimit me sigurim bëhet i dukshëm. Vetëm një pjesë e vogël e humbjeve kompensohet përmes tregut të sigurimeve, ndërsa pjesa tjetër mbetet barrë e drejtpërdrejtë për familjet dhe bizneset e prekura.

Në shumë raste, një pjesë e kësaj barre transferohet te buxheti i shtetit. Dëmshpërblimet publike nuk përfaqësojnë një fond të veçantë solidariteti, por financohen nga taksat e qytetarëve. Kjo do të thotë se kostoja e fatkeqësive shpërndahet mbi të gjithë shoqërinë, pavarësisht nëse pronat e dëmtuara kanë qenë të siguruara apo nëse janë marrë masa parandaluese.

Ky model nuk është as i qëndrueshëm financiarisht dhe as i drejtë në shpërndarjen e riskut.

Kufijtë e sigurueshmërisë dhe roli i planifikimit

Niveli i ulët i sigurimeve nuk lidhet vetëm me mungesën e ndërgjegjësimit. Në një sërë rastesh, vetë niveli i lartë i rrezikut e bën sigurimin të pamundur ose shumë të kushtueshëm.

Ndërtesat e ndërtuara në zona të ekspozuara ndaj përmbytjeve, pranë shtretërve të lumenjve, në territore me histori rrëshqitjesh, apo objektet pa dokumentacion të rregullt ligjor, shpesh nuk mund të sigurohen me kushte standarde. Po ashtu, mungesa e masave minimale parandaluese, amortizimi i lartë i ndërtesave dhe infrastruktura e dobët rrisin ndjeshëm probabilitetin e dëmeve.

Këto raste tregojnë qartë se sigurimi nuk mund të shkëputet nga planifikimi urban, kontrolli institucional dhe politikat parandaluese.

Menaxhimi i riskut kërkon qasje të integruar

Menaxhimi i riskut nga fatkeqësitë natyrore nuk mund të kufizohet vetëm te reagimi pas ngjarjes. Ai kërkon një qasje të integruar dhe afatgjatë, që përfshin:

• parandalimin dhe investimet në infrastrukturë mbrojtëse;
• planifikimin urban dhe respektimin e standardeve të ndërtimit;
• hartëzimin dhe publikimin e zonave të riskut;
• sisteme funksionale të paralajmërimit të hershëm;
• dhe sigurimin si instrument financiar për ndarjen e riskut.

Pa këto elemente, rreziku mbetet i lartë dhe i vështirë për t’u menaxhuar, si për qytetarët, ashtu edhe për tregun e sigurimeve.

Skemat kombëtare si zgjidhje strukturore

Përvoja ndërkombëtare tregon se vendet me ekspozim të lartë ndaj fatkeqësive natyrore kanë ndërtuar skema kombëtare ose të detyrueshme sigurimi, të kombinuara me mbështetje publike për shtresat në nevojë.

Një skemë e tillë do të mundësonte shpërndarjen e riskut në nivel kombëtar, rritjen e ndjeshme të mbulimit financiar për familjet dhe bizneset, si dhe uljen e presionit mbi buxhetin e shtetit pas çdo fatkeqësie. Pjesëmarrja kolektive, me prime të vogla për secilin, do të krijonte kapacitet financiar të mjaftueshëm për përballimin e ngjarjeve të mëdha.

Nga reagimi i përkohshëm te qëndrueshmëria afatgjatë

Shqipëria nuk mund të vazhdojë të përballet me fatkeqësitë natyrore vetëm përmes fondeve emergjente dhe dëmshpërblimeve pas ngjarjes. Ky model është financiarisht i paqëndrueshëm dhe nxit mungesë përgjegjësie.

Kalimi drejt një sistemi modern të menaxhimit të riskut kërkon ndryshim të qasjes: nga reagimi i përkohshëm te planifikimi afatgjatë, nga pritshmëria ndaj shtetit te përgjegjësia e përbashkët dhe nga mbulim minimal te sigurim masiv.

Vetëm duke kombinuar sigurimin, parandalimin, planifikimin urban dhe edukimin financiar, Shqipëria mund të ndërtojë një ekonomi më të mbrojtur dhe më të qëndrueshme përballë fatkeqësive natyrore.